Palabra e Memoria nas parroquias de Ortigueira, un traballo de campo de Jerónimo Martínez
Ortigueira, 27 de setembro, 2024. O Centro Cultural “A Devesana” acollerá a exposición fotográfica “Palabra e Memoria nas parroquias de Ortigueira”, unha mostra antolóxica de diferentes epitafios escritos en galego durante medio século (1972-2024). O acto de inauguración está previsto para as 7 da tarde do próximo día 27 de setembro e nel contarase coa participación do historiador Jerónimo Martínez, autor das fotografías e do traballo de campo; do profesor Bernardo Penabade, orientador da investigación; e de representantes da Devesana e Terras do Ortegal, entidades que colaboran na iniciativa.
Por diversas razóns, tradicionalmente o paso da vida á morte non se só se facía vestindo a persoa defunta coas mellores galas e dedicándolle esmerados coidados estéticos. O ritual implicaba tamén un cambio cultural perceptible na redacción dos avisos necrolóxicos, nos rezos do rosario, nas fitas e tarxetas de ramos e coroas, nas misas e nas inscricións de recordo nas sepulturas. Principalmente por falta de costume, até hai relativamente pouco tempo o idioma galego non era usado para redactar epitafios. Dentro do termo municipal de Ortigueira, foi en 1972 na parroquia de Devesos onde -por iniciativa dun mestre recén titulado- se colocou o primeiro escrito destas características.
Medio século máis tarde, ao longo das vinte parroquias que teñen cemiterio foi realizado un traballo de campo coa intención de localizar, catalogar e estudar estes escritos de autoría popular, surxidos espontaneamente; as palabras ventureiras como as flores que nacen no medio das pedras.
Á vista das primeiras conclusións, a maior porcentaxe de uso do galego escrito está no camposanto de San Salvador de Couzadoiro, onde alcanza case un 6% do total, con dous casos de uso da palabra “propiedade” na cabeceira (usada só no un por mil dos casos), e onde se sitúan os “tres metros de ouro” ao longo doutros tantos panteóns rotuladas con palabras en lingua galega. Outros dous lugares que superaron o “arancel lingüístico” son San Claudio e Loiba. Nesta parroquia o primeiro en tomar a iniciativa foi o escritor Tucho Calvo en 1986, case tres lustros despois da de Devesos; e despois foi secundado por un grupo de familias que agora xa superan o 5% do total. Outro tanto acontece en San Claudio, onde o galego entrou da man doutro escritor, Manuel López Foxo, en 1989; e onde agora tamén está repartido por todo o recinto. En Requeixo (Santa Marta), a primeira inscrición antologada é de 1992, a segunda de 2005 -corresponde a un turista que quixo repousar no lugar en que pasaba as vacacións- e con elas aparecen outras cinco, entre elas as de Modesto Cheda e Xoán Xosé Fernández Abella. En cinco das parroquias existen recordatorios escritos en diferentes linguas estranxeiras (inglés, francés e alemán), mais ningunha en galego.
Durante case dúas horas desenvolveuse unha conversa aberta arredor do mundo do espírito e do contido da obra, nun encontro ao que asistiu un grupo numeroso de persoas dispostas non só a escoitar, senón tamén a dialogar e compartir reflexións. Tras a intervención inicial de Pepe Peinó como responsable do proxecto, tomou a palabra o escritor Lionel Rexes, quen achegou novas perspectivas antes de abrir o debate ao público. As opinións, argumentos e matices sobre relixión, espiritualidade, Deus e os valores que sustentan a convivencia foron enchendo o espazo nun ambiente participativo e respectuoso, no que as diferenzas quedaron en segundo plano fronte á forza do diálogo, a solidariedade e o afecto.
Foron os propios implicados quen contactaron co 112 Galicia pasada a medianoite deste domingo. O vehículo no que viaxaban saíuse da vía na LU-132, en Cabarcos, Barreiros. A posición na que quedou o coche, inclinado sobre un terraplén, complicou o acceso dos profesionais de Urxencias Sanitarias de Galicia-061, por iso, os xestores do Centro Integrado de Artención ás Emerxencias de Galicia avisaron aos Bombeiros de Barreiros. Finalmente, só tiveron que rescatar a un dos dous ocupantes, o copiloto, e, para iso, tiveron que cortar os asentos. Do mesmo xeito, o equipo médico só trasladou a unha persoa.
A iniciativa xurdiu co obxectivo de xuntar o alumnado que coincidira na EGB, pero axiña se ampliou a todas aquelas persoas que compartiron pupitres e amizades tamén no instituto.
O público, totalmente entregado de principio a fin, amosouno cos intensos e prolongados aplausos que acompañaron toda a actuación. Ao remate, os asistentes expresaron o seu desexo de poder gozar no futuro de novos concertos do artista, que sen dúbida volverán entusiasmar ao público.
Villares subliñou o éxito de convocatoria do evento, que reúne cada ano a numerosos participantes e afeccionados en Ribadeo, “aproveitando o atractivo da ría e do seu porto deportivo para atraer visitantes e complementar co deporte a súa ampla oferta de natureza, patrimonio e gastronomía”. A presente edición estivo dedicada á figura de Leopoldo Calvo-Sotelo, con motivo do centenario do nacemento do que fora presidente do Goberno e alcalde honorario do municipio. Ademais das regatas de vela en distintas categorías, celebráronse bautizos de buceo, charlas ou un concurso de pesca, entre outras actividades.
Na xuntanza preténdese analizar a execución das obras, o comportamento da empresa responsable, a problemática dos accesos durante as Festas de Xunqueira e solicitar ao Concello de Viveiro que faga público o proxecto definitivo.
A marcha partirá ás 12:30 horas diante do Concello, percorrerá as rúas peonís do centro e rematará novamente na casa consistorial, onde se lerá un manifesto. A plataforma chama a mobilizarse cunha mensaxe clara: cada bomba destrúe vidas e cada silencio convértenos en cómplices. Defenden que é o momento de saír á rúa para esixir o fin da violencia, o respecto aos dereitos humanos e a liberdade do pobo palestino, lembrando que a presenza das persoas manifestantes é a voz de quen hoxe non pode falar. A convocatoria péchase cun triplo chamamento: non á guerra, non ao silencio e non á indiferenza.
