Cadernos da viaxe. “Begoña Caamaño: sororidade dende a soberanía cultural de Galicia”. Xoán Antón Pérez Lema

A dedicatoria do Día das Letras Galegas a Begoña Caamaño non constitúe un simple exercicio de xustiza póstuma ou un protocolo de gratitude institucional. Estamos diante da consagración dunha das operacións literarias máis densas, audaces e politicamente transformadoras da nosa narrativa contemporánea. Interrompido o seu legado por un pasamento prematuro, Caamaño, porén, realizou un exercicio de alta cirurxía textual sobre os alicerces míticos da cultura occidental, demostrando que a lingua galega posúe a maioría de idade e a plasticidade conceptual necesarias para reescribir a Homero e á materia de Bretaña dende unha matriz de noso, atlántica e radicalmente liberadora.

As súas dúas únicas novelas, Circe ou o pracer do azul (2009) e Morgana en Esmelle (2012), configuran un díptico onde o mito deixa de ser un fado inmutábel ou un instrumento de opresión patriarcal para se converter nun parlamento ético. Caamaño non opera na fantasía a xeito de fuxida evasiva, senón de laboratorio político. En Morgana en Esmelle, a conexión co universo de Álvaro Cunqueiro revélase tan sutil como subversiva. Cunqueiro, que en Merlín e familia (1955) deitou a mitoloxía artúrica sobre a xeografía lírica e melancólica das terras de Miranda, construíu un mundo de prodixios onde as mulleres -como Xenebra- ocupaban un papel secundario, case doméstico, supeditado á sabedoría omnisciente e parsimoniosa do mago. Caamaño asalta ese pazo de Esmelle, pero despraza o eixo do poder: Merlín xa non dita o destino do relato dende a súa cociña de herbas; a novela convértese nun diálogo nocturno e denso entre Morgana e Xenebra, onde a palabra habitada e o debate sobre a culpa substitúen á estabilidade case estática cunqueiriana.

Esta subversión atópase indisolubelmente vencellada á deconstrución dos heroes clásicos. Comparemos o rol de Ulises na Odisea homérica e de Merlín na obra de Cunqueiro coas figuras que se albiscan a través do prisma de Caamaño. Na tradición clásica, Ulises é o heroe da metis, da intelixencia prudente e o movemento rectilíneo cara ao trunfo, Circe, pola contra, é a meiga que devala na perfidia, a sedutora perigosa que animaliza aos homes. Na obra de Caamaño, o heroe homérico é despoxado da súa épica belicista para ser visto a través da ollada de Circe e Penélope. O Ulises de Caamaño é unha sombra ausente pero opresiva. Un heroe que, porén, xera dor para as mulleres que deixa atrás. Circe e Penélope xa non rivalizan, senón que pactan e falan dende a sororidade política, un concepto que racha coa narrativa oficial do patriarcado. Do mesmo xeito, o Merlín que se albisca en Morgana en Esmelle perde o seu carácter de sabio protector para amosar a súa complicidade coa estrutura de poder que condenou Morgana ao estigma da traizón. O Merlín de Caamaño é o vello gardián do statu quo artúrico, un home que lexitimou a violencia dos cabaleiros fronte á autonomía das fadas que habitaban Avalon. Novamente a comunidade de mulleres libres que habitan illas rexidas por elas propias, quer Avalon, quer a Ea rexida por Circe.

Caamaño non busca que as súas personaxes masculinizen o seu comportamento para acadar a liberdade. Circe e Morgana son poderosas dende unha xenealoxía propia, vinculada ao pracer do propio corpo, ao coñecemento dos afectos e á xestión dun tempo, circular e non lineal, que rexeita ser o botín de guerra dos heroes. Ao darlles voz en galego a estas figuras Begoña Caamaño non só fixo un acto de xustiza poética coas mulleres do mito, senón que, como nacionalista comprometida que era-cómpre non esquecelo-, afirmou a soberanía cultural de Galicia, demostrando que a nosa lingua é quen de sandar as feridas da memoria de Occidente e que, dende a Fisterra, podémonos erguer para reescribir as historias que outros nos contaron ao seu xeito.