Cadernos da viaxe. “A trampa da radialidade centralista”. Xoán Antón Pérez Lema

A recente traxedia de Adamuz (Andalucía) e o peche xudicial da traxedia do Alvia (Compostela, 24 de xullo de 2013), canda a crise do tren de proximidade catalá de competencia aínda estatal (Rodalíes) veñen de pór no foco as deficiencias de mantemento e de medidas de seguranza da alta velocidade ferroviaria e o abandono do tren de proximidade e da liña convencional.

A xeometría non é neutra. Na política de infraestruturas a liña recta que sempre conduce a Madrid é a expresión máis depurada dun centralismo que, lonxe de se diluír co Estado das Autonomías, refinouse até se converter nunha sorte de “absolutismo ferroviario“. Galicia asiste a un modelo de Estado que prioriza o brillo da alta velocidade cara á capital do Estado mentres deixa que as veas internas do noso territorio —a rede convencional e as autovías de acceso— sufran unha isquemia crónica por falla de mantemento e visión de país. Como proba do desleixo do Goberno do Estado velaí os 368,7M€ orzamentados para a rede ferroviaria estatal na Galicia que ficaron sen executar entre os exercicios 2020 e 2024.

O pecado orixinal reside na concepción radial do Estado, un deseño borbónico do século XVIII que o século XXI elevou aos altares co AVE. Esta estrutura non busca vertebrar territorios, senón conectar a periferia co centro, convertendo a Madrid nunha inmensa ventosa que absorbe recursos, talento e dinamismo económico. Para Galicia, isto constitúe un cruel paradoxo: hoxe é máis doado e rápido chegar de Ourense a Madrid que conectar dignamente o norte e o sur do noso propio país, ou quitar Lugo e Ferrol do ostracismo ferroviario ao que foron condenadas.

A priorización do AVE non foi unha elección técnica, senón unha decisión política de prestixio e un monumental negocio para o capitalismo castizo do palco do Estadio Bernabeu. Mentres se enterraban miles de millóns de euros en túneles e viadutos para gañar quince minutos na conexión coa Meseta, a rede de proximidade (na Galicia un deserto) e a rede convencional ficaban no esquecemento. O resultado é un país de dúas velocidades: a da elite que viaxa en AVE e A da cidadanía que sofre a absoluta falla de servizos de proximidade e os grandes atrancos diarios dunha media distancia que non cubre as necesidades dun dos eixos máis dinámicos economicamente do Estado, sen frecuencias abondo e con sistemas de sinalización que herdaron a precariedade do século pasado.

Se o ferrocarril amosa as fendas do modelo, as estradas estatais son o espello do abandono. O colapso dos viadutos do Castro na A-6 (A Coruña-Lugo-Madrid) non foi un accidente fortuíto; foi a metáfora perfecta da fraxilidade dun Estado que sabe inaugurar pero que esquece conservar. Que a principal arteria de comunicación por estrada de Galicia coa Meseta permanecese anos truncada por un fallo estrutural nunha obra de apenas dúas décadas é un síntoma de alarma, canda o “parcheo” de fochancas xeneralizado na devandita A-6 e na A-52 (Vigo-Ourense-Madrid) . Que dicir do desastre das estradas estatais Lugo-Ourense (N-540) e Ribadeo-Lugo-Pontevedra (N-640)!! O mantemento ten sido por moitos anos esquecido nos orzamentos do Estado e a conclusión é que o sistema chegou ao seu límite de fatiga.

Galicia non necesita só ser unha parada na ruta cara a Madrid; precisa ser un nodo vertebrado en si mesmo. Cómpre fuxirmos da trampa da radialidade. O Estado entende Galicia como apéndice periférico. Os sectores económicos con potencial endóxeno son, para o Estado, prescindíbeis, polo que non se admite Galicia como suxeito económico con dereito a súa propia transversalidade. A política de infraestruturas ha deixar de ser unha ferramenta de baleirado territorial para se converter nun instrumento de equilibrio. Sen un investimento decidido na rede convencional e sen un plan de mantemento rigoroso que garanta a seguridade e a fluidez, o AVE non será o motor do progreso que nos prometeron, senón o cadaleito de prata dunha Galicia que languidece mentres mira, de esguello, como todo o ferro se funde en Madrid.

Cómpre abandonar a queixa retórica e pasar á acción xurídica e á esixencia competencial. O Estatuto de Galicia habilita á Xunta para asumir as estradas e ferrocarrís que decorran integramente polo territorio galego. A transferencia integral das competencias ferroviarias á Xunta de Galicia é unha necesidade de xestión para crearmos un Ente Ferroviario galego que sexa quen de dar un servizo de proximidade digno no Eixo Atlántico e nas nosas principais áreas urbanas. Tamén nos eixos A Coruña-Ferrol, Lugo-Ourense e Ferrol-Ribadeo. A delegación ao Poder Galego das competencias de xestión na conservación e mantemento da rede de estradas do Estado na Galicia, coa transferencia correspondente dos fondos orzamentarios precisos, tamén é unha prioridade.

Fronte á inacción dos Gobernos do Estado do PSOE e Sumar e da Xunta do PPdeG cómpre pormos na axenda pública galega estas prioridades, porque responden aos nosos intereses económicos vitais e ás esixencias da calidade de vida da nosa cidadanía.