San Salvador de Lourenzá, o valor dun mosteiro

Manuel Román Ramos.- Vai para cento oitenta anos que os cantos gregorianos e os rezos do oficio divino deixaron de escoitarse nos claustros do mosteiro de San Salvador de Vilanova de Lourenzá. Remataba a historia, tras case novecentos anos, da Abadía laurentina. A exclaustración dos monxes e a posterior desamortización de Mendizábal poñían punto final a un cenobio que, xunto ao episcopado mindoniense, fora epicentro socio-económico e cultural de todo o que hoxe é o norte da provincia de Lugo.

Entre as consecuencias negativas da desamortización caben salientar dúas: a dispersión e perda dunha importante parte do patrimonio histórico-artístico e bibliográfico-documental, e o abandono de edificios que quedaron no esquecemento e posterior ruína. A primeira efectou gravemente ao mosteiro laurentino, xa que gran parte da súa importante biblioteca e arquivo documental foi dispersado, extraviado ou perdido. Non obstante, a edificación non sufriu en demasía a marcha dos frades, naquel entón. O Convento unha vez incautado polo Estado foi reutilizado en distintas funcións que permitiron, en maior ou menor grao, a súa conservación. Nel se asentaron a casa consistorial, o cárcere, as escolas públicas, o hospital de caridade, o macelo público…

Máis adiante, unha nova comunidade beneditina, esta vez como priorado dependente de Samos, ocupou o recinto dende 1910 a 1942, contribuíndo de forma notoria á restauración daquelas partes que estaban en peor estado. Tras a marcha definitiva dos frades instalouse o semininario menor ata 1970. A escasez de vocacións sacerdotais fixo que de novo os claustros se ateigasen de silencios e abandono.

Un decreto de agosto de 1974 declaraba ao mosteiro de S. Salvador de Vilanova de Lourenzá, Ben de interés Cultural (BIC) con categoría de Monumento Histórico Artístico. A boa nova semellaba unha solución que ía liberar ao ex-convento do esquecemento. Pero a realidade non foi esa. Certo é, que a parte que noutrora fora casa abacial hoxe está ben conservada, tras distintas actuacións de restauración, porque alí están asentadas a Casa do Concello, Biblioteca Municipal, Oficina de Correos, Centro de Interpretación da Faba e Museo de Arte Sacro. Tamén se mantén en bo uso a Igrexa parroquial. Pero a parte conventual propiamente dita presenta un estado moi deficiente. Non hai moito tempo veuse abaixo unha porción de tellado na parte noroeste, hai pouco foi a parte do sursueste a que se derrubou, sendo necesario o corte parcial da rúa do Muíño dos Frades. Son avisos importantes aos que se lles debe prestar a atención que corresponde.

Semella un paradoxo que aos veciños, propietarios na contorna do Mosteiro, cando emprenden obras de reforma e conservación nas súas casas, se lles esixa o cumprimento dunha normativa, a veces bastante severa, mentres que o monumento que dá lugar a unha zona de especial protección e que está baixo protección oficial, se atope sen cristais nas ventás, portas moi deterioradas, lousados fundidos ou cuberto, nalgunha das súas partes, con tellas avermelladas que rompen a harmonia pizarrenta de toda a Vila.

É preciso que as distintas administracións: municipal, episcopal, autonómica e estatal, tomen cartas no asunto e poñan en valor un edificio que pola súa monumentalidade e importancia histórica-artistíca merece ocupar un posto de honra no patrimonio galego e español.

Se cadra, un primeiro paso sería que esas administracións delimiten as competencias que como propietarios lles correspondan, lembrando que, en 1835 como consecuencia da desamortización de Mendizábal o Estado incautouse de todo o Mosteiro, agás da igrexa e dun habitáculo que servise de rectoral ao cura párroco, cedendo ao Concello parte do edificio para uso público; que ao final da ditadura de Primo de Rivera un decreto devolveu á comunidade beneditina parte do expropiado; que durante a II República o Concello e a Liga Agraria de Lourenzá iniciaron xestións encamiñadas a anular o disposto no decreto antedito.

Unha vez que as competencias e a propiedade estean definidas posiblemente non sexa difícil chegar a acordos e convenios co fin de manter en bo estado, procurándolle usos, utilidades e incluso rendibilidade económica, a un edificio que pola súa categoría, rango, situación e historia non merece caer no esquecemento.

Que non vaia ter razón o cronista que hai xa anos escribía: “Vilanova tiene una noble y obligada carga con estos muros que dieron carta de ciudadanía a su historia. Y en muchas ocasiones esas paredes han tenido que sufrir el atropello de la ignorancia y la falta de disposición para entender su valía”.

Manuel Román Ramos