Cadernos da viaxe. “O supremacismo do castelán fronte ao galego, euskera e catalán”. Xoán Antón Pérez Lema

A arquitectura constitucional de 1978 susténtase, na convivencia lingüística, nunha mentira fundacional. O Estado non aplica unha cooficialidade integradora, senón un supremacismo xurídico asimilacionista que blinda o privilexio dunha soa lingua e condena o galego, o catalán e o euskera á subordinación perpetua e á vulnerabilidade xudicial.

A chave atópase na redacción asimétrica do artigo 3.1 da Constitución. Co deber de coñecer o castelán o texto establece unha dominación. O castelán é a única lingua de obrigado coñecemento; as demais son meros accidentes admitidos por condescendencia. Esta asimetría permite que a xustiza, a administración central e os corpos de seguranza do Estado actúen como axentes de asimilación cultural dentro de territorios soberanos.

A xurisprudencia do Tribunal Europeo de Dereitos Humanos (TEDH) demostra de xeito reiterado que a identidade lingüística forma parte indisolúbel dos dereitos fundamentais, vinculada á integridade persoal e ao dereito a un proceso xusto. Impedir que un cidadán se exprese na súa lingua perante os poderes públicos racha a igualdade de armas e degrada a súa dignidade. Porén, o Estado español ignora estes estándares ao soster un aparello administrativo alleo á realidade dos nosos países.

Os atrancos derivan dunha estratexia centralista para laminar a pluralidade. Vímolo en Catalunya coa agresión do TSJC mediante a sentenza do 25% de clases en castelán, que dinamitou a inmersión en favor de denuncias individuais. Vímolo tamén no País Vasco coa polémica dos ceros masivos na proba de Euskera da PAU, onde criterios desproporcionados operaron como freo contra os estudantes.

A esta ofensiva escolar súmase un asalto ao autogoberno laboral. A ofensiva do Tribunal Superior de Xustiza do País Vasco (TSJPV) contra os perfís lingüísticos está a sabotar a normalización na función pública. Sentenzas sucesivas anularon convocatorias de emprego baixo o pretexto da “proporcionalidade”, tombando a esixencia do idioma propio para prazas técnicas en deputacións como a de Gipuzkoa. Négase así o dereito a ser atendido na lingua propia e convértense as administracións en feudos do monolingüismo castelán.

Mentres, na Galicia, o Decreto 79/2010 para o Plurilingüismo constitúe un caso de autolimitación, esta vez dende o Goberno autónomo (monopolziado por unha dereita cada vez máis españolista), prohibindo Ciencias en galego en secundaria. Esta perversidade asocia o galego ao folclorismo, mentres a exclusión na praxe na educación infantil pon ao idioma en risco da súa extinción urbana, esnaquizando a transmisión xeracional.

Democracias como Suíza, Bélxica ou Canadá demostran que o respecto aos dereitos civís esixe a demolición do bilingüismo asimétrico. Canadá confírelle a Quebec plena soberanía lingüística coa Carta da Lingua Francesa, onde a inmersión é obrigada e o francés constitúe un requisito funcional inexorábel. Pola súa banda, Flandres e Valonia son monolingües e a rexión de Bruxelas plenamente bilingüe. En Suiza cada cantòn ten a capacidade de elixir un réxime de monolingüísmo ou bilingüismo e a Administración federal garante o dereito de todas as persoas a seren atendidas en cadansúa lingua (italiano francés, alemán ou romanche). Velaí que dende os devanditos sistemas federais, malia que adobiados con elementos confederais (como afirmaba o lehendakari Garaikoetxea) teñan resolta esta cuestión, da que o Estado ten refugado e segue a refugar toda solución acaída.

Cómpre esixir un cambio radical que elimine o deber asimétrico de coñecemento. Esta igualdade real esixe decretar a obrigatoriedade xeral do coñecemento das linguas propias para toda caste de empregados públicos. É totalmente inadmisíbel que notarios e rexistradores, canda pezas fulcrais da Administración de Xustiza (como maxistrados, xuíces, fiscais e letrados), exerzan sen entender o idioma da mesma cidadanía á que o seu descoñecemento xera indefensión.

Esta igualdade determinará na práctica a necesidade, ou cando menos a extrema conveniencia, de coñecer as linguas propias nacionais para poder vivir, traballar e prosperar en Galicia, Euskal Herria e os Paisos Cataláns. Só cando o idioma propio sexa unha chave indispensábel para vivirmos en Euskadi, Catalunya ou Galicia daremos freada a asimilación. O Estado habería asumir a igualdade xurídica co castelán das nosas linguas propias e nacionais ou estará a referendar a súa condición de cárcere de pobos e, xa que logo, a apelación á nosa plena soberanía.